İlgasından İhyasına Bir Tarikatın Serencamı: Osmanlı Devleti’nin Bektaşi Tarikatını Tasfiyesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.10459573Anahtar Kelimeler:
Bektaşiliğin Kaldırılması- Bektaşilik- II. Mahmut Dönemi- Osmanlı DevletiÖz
Bektaşilik 13. Yüzyılda Horosan erenlerinden Hacı Bektaş-ı Velinin müritleri tarafından kurulup 16. Yüzyılda Balım Sultan tarafından kurumsallaştırılmış senkretik bir tarikattır. Bektaşiliğin özünde Yesevilik, Kalenderilik, Melamilik, Haydarilik, Vefailik gibi tasavvufi akımlar bulunmakla beraber tarikatın Hurufilikten de etkilendiği bilinmektedir. Temelinde sevgi ve hoşgörü bulunan Bektaşiliğin en karakteristik özelliği müntesiplerinin nükteli söyleyişleri ile acıma ve şefkati esas alan birleştirici yönüdür. Bektaşilik sünni İslam geleneğiyle çatışmasına rağmen Osmanlı bürokrasisiyle iyi ilişkiler kurmayı başarmış ayrıca Aleviliğin soy bağını esas alan kısıtlamalarına karşın Bektaşilik herkesin bağlanabildiği meşru bir kurum olmuştur. Bu olumlu ilişkiler Yeniçeri Ocağının kaldırılmasına kadar devam etmiş, tarikat mensupları Osmanlı bürokrasisinde daima ayrıcalıklı bir statüye sahip olmuştur.
Bu makale Osmanlı Devleti’nin Bektaşiliği lağvederken kullandığı yöntemleri incelemektedir. Bir giriş ve üç alt başlıktan oluşan makalenin giriş bölümünde Bektaşilik hakkında kavramsal bir çerçeve çizilerek tarikatın Osmanlı Devleti’yle olan ilişkileri hakkında panoramik ve kronolojik bir değerlendirme gerçekleştirilmiş, alt başlıklarda ise tarikatın tasfiyesinde kullanılan yöntemler irdelenmiştir.
Referanslar
Arşiv Kaynakları
COA, C.ZB., 46-2282, H-30-11-1241.
COA., HAT., 290 - 17386, H-29-12-1241.
COA., HAT., 289-17322, H-29-12-1241.
COA., HAT., 291 - 17406, H-29-12-1241.
COA., HAT., 294 - 17515, H-29-12-1241.
COA., C.EV., 383 – 19414, H-29-07-1242.
COA., C.EV., 405 – 20538, H-29-08-1242.
COA., HAT., 293 - 17474, H-07-11-1242.
COA, HAT., 341 - 19475, H-29-12-1242.
COA., HAT., 500 - 24493, H-29-12-1242.
COA., HAT., 293 - 17438, H-13-01-1243.
COA., HAT., 293 - 17438, H-15-01-1243.
COA., C.AS., 203 - 8714, H-29-01-1243.
COA., C.EV., 268 – 13680, H-29-02-1243.
COA., C.EV., 386 – 18055, H-29-02-1243.
COA., HAT., 290 - 17351, H-25-11-1243.
COA., HAT., 340 - 19426, H-29-12-1243.
COA., C.EV., 431 – 21839, H-29-04-1244.
COA., C.MF., 160-7969, H-15-08-1244.
COA., C.ML.249-10325, H. 08-11-1244.
COA., C.EV., 539 – 27216, H-02-11-1245.
COA., AE.SMHD.II.,119-9950, H. 18-12-1245.
COA., Mad.d., 9774, H-23-07-1247.
COA., HAT., 363-20142, H-05-08-1248.
COA., C.ML, 27-1285, H-05-05-1250.
COA., HAT., 551 - 27175, H-29-12-1250.
COA., C.ZB., 35 – 1717, H-29-12-1255.
COA., C.EV., 312 – 15889, H-29-12-1255.
COA., C.EV., 651 – 32819, H-29-12-1255.
COA., TS.MA.e, 1404-55, H-29-12-1255.
COA., C.EV., 504-25491, H. 27-03-1258.
COA., A.}MKT.NZD., 86-57, H-10-11-1269.
COA., HR.MKT., 64-47, H-28-12-1269.
COA., C.ADL., 9-568, H-11-12-1274.
COA., A.}MKT.MHM., 265 – 4, H-17-12-1279.
COA., MVL, 1017-43, H. 15-04-1282.
COA., MF.MKT., 50-139, H-07-08-1294.
COA., Y.PRK.ASK., 67 – 49, H. 14-04-1308.
COA., Y.MTV., 49-91, H. 04-09-1308.
COA., DH.MKT., 1975-31, H. 25-12-1309.
COA., BEO., 38-2850, H. 29-12-1309.
COA., Y.A.HUS., 263-6, H. 01-01-1310.
COA., Y.PRK.ZB., 13-42, H. 10-01-1310.
COA., DH.MKT., 1983-15, H. 11-01-1310.
COA., Y.PRK.ASK., 89-52, H. 17-09-1310
COA., MF.MKT., 174-33, H. 26-12-1310.
COA,Y.PRK.SRN., 4-1, H. 29-11-1311.
COA., Y.PRK.UM., 46-44, H. 17-01-1317.
COA., DH.MKT., 2527-113, H. 17-05-1319.
COA., TFR.I.YN., 4-348, H. 12-12-1320.
COA., Y.A.HUS., 462-44, H. 08-09-1321.
COA., BEO, 2567-192460, H. 28-02-1323.
Telif ve Tetkik Eserler
Ahmet Cevdet Paşa. (1309). Tarih-i Cevdet. XII. Dersaâdet.
Aydın, Mesut-Aydın Mehmet Korkud. (2011). Türk İnkılabı Tarihi. Ankara: Cantekin Matbaacılık.
Esad Efendi. (1243). Üss-i Zafer. İstanbul: Süleyman Efendi Matbaası.
Faroqhi, S. (2003). Anadolu’da Bektaşilik. İstanbul: Simurg Yayınları.
Gölpınarlı, A. (1977). “Kızılbaş”, İA, VI, ss. 789-795.
İnalcık, Halil. (1999). “Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış”. Osmanlı I, Ed. Güler Eren, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss. 37-116.
Kara, Mustafa. (1990). Din Hayat Sanat Açısından Tekkeler ve Zaviyeler. İstanbul: Dergah Yayınları.
Köprülü, Fuat. (1988). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Köprülü, Fuat. (1997). “Hacı Bektaş Veli”, İA, II, ss. 461-464.
Kutlu, Sönmez. (2008). Alevilik Bektaşilik Yazıları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
Kütükoğlu, B. (1993). Osmanlı-İran Siyasi Münasebetleri (1578-1612). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
Maden, Fahri. (2020). Bektaşi Tekkelerinin Kapatılması (1826). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Mutlu, Şamil. (1994). Yeniçeri Ocağının Kaldırılışı ve II. Mahmut’un Edirne Seyahati. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
Ocak, Ahmet Yaşar. (1996). “Bektaşilik”. DİA, V, ss. 373-379.
Ocak, Ahmet Yaşar. (1996). Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
Ocak, Ahmet Yaşar. (1998). “Din”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul: IRCICA, II, ss. 109-158.
Şapolyo, Enver Behnan. (1964). Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul.
Yaman, Mehmet. (1994). Erdebilli Şeyh Safi ve Buyruğu. İstanbul: Ufuk Matbaası.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 ESAR Journal

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.